پاسخ تفصیلی

نظام آفرینش بر جذب و دفع بنا نهاده شده است. به عبارت دیگر، ...

موجودات عالم هستی آنچه را که با آنان سازگار باشد جذب و آنچه را که ناسازگار است، دفع می کنند. انسان ها نیز از این سیر طبیعی مستثنا نبوده و به لحاظ اجتماعی هر انسان با برخی انسان های دیگر انس و الفت دارد و با برخی نیز دشمنی و ستیز. در اسلام، دو موضوع اعتقادی وجود دارد که از اهمیت والایی برخوردار هستند. «دوستی با دوستان خدا» و «دشمنی با دشمنان خدا». معمولاً در اصطلاح دینی به این دو «تولّی» و «تبرّی» گفته می شود که هر دو واژه برگرفته از قرآن کریم است. از جمله آیاتی که برای لزوم «تولّی» بدان استشهاد شده، این آیه است: «سرپرست و ولیّ شما فقط خدا است و پیامبرش و مؤمنانی که نماز را بر پا داشته و در حال رکوع زکات می دهند و کسانی که ولایت خدا و پیامبر او و افراد با ایمان را بپذیرند...».[1]لزوم «تبرّی» نیز مانند «تولّی» ریشه در قرآن کریم دارد: «و کسانی که از پیشوایان گمراه پیروی کردند، خواهند گفت: کاش به دنیا برگشته و از آنان برائت می جستیم، چنان که امروز در قیامت، آنان از ما برائت جستند».[2]

نقش تولی و تبری در ایمان

این دو اصل مهم نقش بسزایی در ایمان و رستگاری انسان ها دارند. در همین راستا در قرآن می خوانیم: «[ای پیامبر!] هیچ گروهی که به خدا و قیامت ایمان دارند را نخواهی یافت که با دشمنان خدا و پیامبر پیمان دوستی ببندند گرچه این دشمنان، پدرها، فرزندان، برادران و یا خویشان نزدیک آنها باشند. خدا ایمان را در دل آن جماعت نگاشته...و از آنان راضی و آنان نیز خدا راضی خواهند بود. این افراد از حزب خدایند و حزب خدا تنها رستگاران خواهند بود».[3]

تحقیقی در روایات

این معنا، در روایات نیز تبلور بسیار دارد.

الف.امام صادق علیه السلام می فرماید: «از محکم ترین دستگیره های ایمان آن است که برای خدا دوست بداری، بخاطر خدا دشمن بداری، بخاطر خدا ببخشی و بخاطر خدا منع کنی».[4]

ب.شخصی به نام «زیاد الأحلام» نزد امام باقر علیه السلام بود. امام از او پرسید: ای زیاد! پاهایت را چه شده؟ زیاد گفت: قربانت گردم چون تمام راه را به اشتیاق دیدارتان سوار بر شتر لاغری آمدم! سپس اندکی مکث کرد و گفت: فدایت شوم گاه شیطان در خلوتم آمده و مرا به یاد گناهان گذشته ام انداخته و ناامیدی وجودم را فرامی گیرد، ولی سپس دوستی و دلبستگی با شما به یادم آمده (و امیدوار می شوم). امام در پاسخ فرمود: «ای زیاد! مگر دین جز دوستی و دشمنی، چیز دیگری هم هست؟!»، و بعد این آیات شریفه را قرائت فرمود: «پروردگار، شما را به ایمان علاقمند کرده و دل شما را بدان زینت داد کفر و فسق و گناه را در نظرتان زشت ساخت. چنین افرادی رستگار خواهند بود. این فضل و نعمتی از طرف خداست که او دانا و حکیم است».[5]و نیز فرمود: «و آنان کسانی که به طرفشان مهاجرت می کنند را دوست دارند».[6]همچنین فرمود: «اگر خداوند را دوست می دارید او گناهان شما را می آمرزد و خدا آمرزنده و مهربان است».[7] تعبیر به «هَلِ الدِّینُ إِلَّا الْحُبُ؟» و یا «آیا دین جز دوستی است؟» در بسیاری از منابع شیعه[8] و اهل سنت[9]وجود دارد. البته باید توجه داشت؛ اسلامی که ایمان و دین را دوستی و دشمنی می داند حب و بغضی است که محور آن خدا و برای خدا باشد، در واقع این نوع پیوند است که در تعالیم دینی ارزشمند است.[10] و در غیر این صورت که حب و بعض نسبت به خداوند یا به جهت خداوند نباشد؛ نه تنها دینداری نیست، بلکه حتی در برخی اوقات موجب بی دینی نیز می گردد. بنابراین، حبّ و بغض برای خدا اساس دین است که آدمی باید آن را تحصیل کند و آن را در زندگی خود نشان دهد.

چند نکته در تولی و تبری

اکنون به نکاتی پیرامون تولی و تبری اشاره می کنیم:

1.تولی و تبری نسبت به دوستان و دشمنان ائمه علیهم السلام

از آن جا که «تولّی» از آموزه های مهم اسلامی است، پیامبر صلی الله علیه و آله نیز یکی از مصادیق مهم آن را، به عنوان مزد رسالت خود اعلام کرده و می فرماید: «ای پیامبر! بگو که من هیچ پاداشی برای رسالتم از شما نمی خواهم، جز آن که خاندانم را دوست داشته باشید».[11]دوستی خاندان پیامبر صلی الله علیه و آله در واقع همان «تولّی»، تداوم خط رهبری حضرتشان، و ادامه ولایت الهی است. بنابر این، «تولی» و «تبری» نسبت به دوستان و دشمنان اهل بیت علیهم السلام در راستای همان دوستی با دوستان خدا و دشمنی با دشمنان خداوند خواهد بود. از طرفی با آن که این دو اصل اسلامی گستره فراوانی دارد، اما چون شیعیان، با دوستان و دشمنان ائمه علیهم السلام برخورد بیشتری دارند، این مصداق از «تولی» و «تبری» در بیشتر موارد، به معنای دوستی با طرفداران اهل بیت علیهم السلام و دشمنانی با دشمنانشان مورد استفاده قرار می گیرد.

2.با هم بودن تولی و تبری

در تولی و تبری باید توجه داشت که این دو باید در کنار هم در قلب ها جای گیرند. امام باقر علیه السلام در این زمینه می فرمایند: «کسی که خدا را شناخته باشد او را خواهد پرستید و اگر کسی خدا را نشناسد، پرستش او آمیخته با گمراهی خواهد بود». ابو حمزه می گوید: از آن حضرت پرسیدم: شناخت و معرفت خدا چیست؟ فرمود: «تصدیق و باور به خدا و باور به رسول خدا و ولایت علی علیه السلام را داشتن و امامت و پیشوایی او و پیشوایان هدایت را پذیرفتن و از دشمنان آنها در نزد خدا بیزاری جستن حقیقت معرفت خدا است».[12]

3.منافات نداشتن تولی و تبری با بشر دوستی

اکنون پرسشی مطرح می شود و آن این است که بر اساس آموزه های دینی، نیکی کردن به غیر همکیش و افراد بی ایمان، هیچ اشکالی ندارد؟! قرآن کریم در این باره می فرماید: «خدا شما را منع نمی کند که نسبت به کسانی که در راه دین با شما پیکار نکردند و از خانه و دیارتان بیرون نراندند با نیکی و عدالت رفتار کنید چون خداوند، عدالت پیشگان را دوست دارد. تنها شما را از دوستی و رابطه با کسانی نهی می کند که در امر دین با شما پیکار کردند و شما را از خانه هایتان بیرون راندند یا به بیرون راندن شما کمک کردند و هر کس با چنین افرادی رابطه دوستی داشته باشد ظالم و ستمگر است».[13] امام علی علیه السلام نیز فرمودند: «...[مردم زیر دست تو] بر دو گروه هستند؛ یا برادر دینی تو می باشند، یا انسان هایی مانند تو...».[14]گفتنی است که بشردوستی با تبری، منافاتی ندارد؛ زیرا هنگامی که گروهی از مردم دچار نوعی بیماری خطرناک هستند، بشردوستی فرمان می دهد که آنان را نجات داده و به یاریشان بشتابیم، اما فرمان نمی دهد که تمام عقایدشان را پذیرفته و با نزدیک شدن بیش از اندازه به آنان، خود را در معرض بیماری قرار دهیم.   برگرفته از سایت حوزه

اگر دقیق نگاه کنیم میبینیم که همواره در زندگی اجتماعی و سیاسی هم؛ مشغول انتخاب ها و توجه کردن ها و رد کردن ها ، موضع گیری ها در مورد اشخاص یا موضوعات هستیم ؛ لذا مفهوم تولی و تبری ، گستردگی زیادی دارد.

حتی نگاه های ما و توجهات ما ، لایک کردن ها و بازدید کردن های ما در دنیای مجازی، حتی کلماتی که به زبان می آوریم ، همه باعث گسترش یک موضوع می شوند لذا باید رنگ خدایی داشته باشند.

نمی شود خود را مسلمان بدانیم اما به موضوع انتخابات اهمیت ندهیم ؛ یا رای ندهیم یا ملاک های انتخاب ما خدایی نباشد.

پی نوشت ها:

[1] مائده، 55 – 56.

[2] بقره، 167.

[3] مجادله، 22.

[4] ابن شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول عن آل الرسول(ص)، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، ص 362، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1404ق.

[5] حجرات، 7.

[6] حشر، 9.

[7] فرات کوفی، ابوالقاسم، تفسیر فرات، تحقیق، محمودی، محمد کاظم، ص 430، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1410ق. و با اندکی تفاوت: برقی، احمد بن محمد بن خالد، المحاسن، محقق، مصحح، محدث، جلال الدین، ج 1، ص 263، قم، دار الکتب الإسلامیة، چاپ دوم، 1371ق.

[8] ابن حیون مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الإسلام و ذکر الحلال و الحرام و القضایا و الأحکام، محقق، مصحح، فیضی، آصف، ج 1، ص 71، قم، مؤسسة آل البیت(ع)، چاپ دوم، 1385ق.

[9] ابونعیم اصفهانی، أحمد بن عبد الله، حلیة الاولیاء و طبقات الاصفیاء، ج 8، ص 368، السعادة، بجوار محافظة مصر، 1394ق.

[10] جوادی آملی؛ فلسفه تولی و تبری از نگاه قرآن و روایات، ص 6، مجله، پاسدار اسلام، سال بیست و هشتم - شماره 325، دی 1387.

[11] شوری، 23.

[12] کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، محقق، مصحح، غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد، ج 1، ص 180، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم، 1407ق.

[13] ممتحنه، 8 - 9.

[14] سید رضی، محمد، نهج البلاغة، محقق، مصحح، عطاردی، عزیز الله، ص 427، قم، مؤسسه نهج البلاغه، چاپ اول، 1414ق.